Канец палітычнай апазіцыі ў Беларусі?

Адной з галоўных падзей выбарчай кампаніі стала рэвізія існага слоўніка, які выкарыстоўваецца для асэнсавання беларускай палітыкі. Ці сведчыць гэтая змена пра распад канцэпту “апазіцыі” і вычарпанне “культуры супраціву” ў Беларусі?
Антон Лявіцкі· 14 Кастрычніка 2015
Канец палітычнай апазіцыі ў Беларусі?

З моманту ўтварэння ініцыятыўнай групы Таццяны Караткевіч улетку 2015-га ўзнікла пытанне пра тое, ці можа гэтая кандыдатка разглядацца як прадстаўніца беларускай апазіцыі (хаця ў 2010-ым “Гавары праўду” была цалкам “легітымнай” апазіцыйнай структурай). З аднаго боку, на гэта ўплываў траўматычны досвед 19–20 снежня 2010-га (Андрэю Дзмітрыеву ставілі ў віну яго выступ на беларускім ТБ). З іншага боку, дзейнічаў эфект актуальнага палітычнага моманту: многія ўплывовыя каментатары, публіцысты і, у пэўнай ступені, некаторыя медыі настойліва баранілі думку пра тое, што ўдзел у выбарчай кампаніі тоесны супрацы з рэжымам. Варта ўзгадаць прынамсі зварот Ірыны Халіп да Анатоля Лябедзькі.

Ці Караткевіч – апазіцыя?

Пасля рэгістрацыі кандыдатаў на прэзідэнта асноўная ўвага была засяроджана (наўпрост ці ўскосна) на фігуры Таццяны Караткевіч. Пра адсутнасць сапраўдных кандыдатаў па-рознаму гаварылі розныя людзі. Сярод іх не толькі сённяшнія палітыкі, але, напрыклад, Аляксандр Казулін і некаторыя эксперты. Найбольш цікава, бадай, выглядае сумненне Валера Булгакава, які на “Радыё Свабода” гаварыў пра “неўкарэненасць Караткевіч у беларускай апазіцыі”. Ён жа паставіў пытанне пра “эрозію самога паняцця апазіцыі”.

Вельмі цікава ў сувязі з гэтым назіраць за стратэгіямі, якія ўзнікалі ў афіцыйных медыях. З аднаго боку, БАЖ канстатуе, што дзяржаўныя медыі не займаюцца цкаваннем апазіцыі. Напрыклад, у адным з выпускаў “Клуба рэдактараў” (праграма тэлеканала “Беларусь-1”, ініцыяваная Генадзем Давыдзькам) яе ўдзельнікі абмяркоўвалі пытанне аб тым, што такое ўвогуле апазіцыя? “Апазіцыя – гэта не абавязкова нешта радыкальнае”, – прагучала ў часе гутаркі.

Аспрэчванне статусу Караткевіч як апазіцыянеркі зыходзіла перш за ўсё ад “тытульнай” апазіцыі. Выхад з выбарчай кампаніі Калякіна і Лябедзькі не толькі стаў добрым грунтам для афіцыйнай журналістыкі паўтараць папярэднія ацэнкі акуратней і прыстойней (“выбарца адмаўляецца ад апазіцыі” – Якубовіч). У сукупнасці з фактам рэгістрацыі Караткевіч ён азначаў перафарматаванне поля беларускай апазіцыі. Узорна логіку сітуацыі прадэманстраваў Дубавец: канстатуючы разлажэнне старое апазіцыі, ён дае вельмі высокую ацэнку Караткевіч як увасабленню новай, “чалавечнай” стратэгіі (гл. яго допісы на “Радыё Свабода”).

Паводле П’ера Бурдзьё, магчымасць называць, права на намінацыю – адзін з найважнейшых інструментаў панавання. Гэта добра выявілася ў абмеркаванні выпадку Караткевіч. Дыскусіі вакол пытанне аб яе (не)апазіцыйнасці – непасрэдны працяг палітычнай барацьбы.

Апазіцыйнасць як капітал

Беларуская апазіцыя як дыскурсіўнае ўтварэнне перажывае важную трансфармацыю. Логіка апісання беларускага палітычнага жыцця аформілася яшчэ ў час процістаяння БНФ і Кебіча. З таго часу яна ўзнаўлялася ў шматлікіх публікацыях і каментарыях амаль без зменаў.

Гэтая логіка прадугледжвала наяўнасць двух асноўных фактараў – нязменнай “тытульнай” апазіцыі і такой жа нязменнай дзяржаўнай улады. У выніку сфармаваўся вялікі наратыў аб апазіцыі, далучэнне да якога азначала доступ да пэўнага культурнага і сацыяльнага капіталу (тэрміны Бурдзьё). У час спрэчак вакол асобы Караткевіч гаворка ішла пра тое, каб прызнаць яе своеасаблівым “Гайдукевічам 2.0” і адлучыць ад апазіцыйнай традыцыі. Кошт пытання – паслядоўна апазіцыйны электарат складае, паводле розных ацэнак, ад 20 % да 30 % выбарцаў.

Фінал беларускай “культуры супраціву”?

выяўка 1

Да другой паловы 1990-ых можна аднесці фармаванне рэфлексіі аб беларускай “культуры супраціву” (гл. часопіс “Фрагмэнты”, 2000, № 1–2). Прэзідэнцкая кампанія – 2015 падводзіць рысу пад гэтай традыцыяй, прычым не ў сферы “Realpolitik”, а ў сферы культурных ідэнтыфікацый, грамадскай рэфлексіі і стэрэатыпаў успрымання.

З’яўленне Караткевіч і яе рэпрэзентацыя ў публічнай прасторы як “дэмакратычнай альтэрнатывы” у той ці іншай ступені пахавала “культуру супраціву”, прадстаўленую ў час збору подпісаў Лябедзькам і Калякіным. Іх спроба перадухіліць поспех Караткевіч на традыцыйным полі дзейнасці апазіцыі пацярпела няўдачу. Эксперты загаварылі пра немінучае перафарматаванне дызайну беларускай апазіцыі пасля 2015-га.

У цэлым той факт, што Караткевіч засталася ў вачах большай часткі апазіцыйнага электарату “сваёй” кандыдаткай, можа мець вельмі цікавыя наступствы. Адзін з магчымых варыянтаў – канчатковы распад канцэпту “апазіцыі” (магчыма, і “ўлады”), перафарматаванне стратэгій апісання, якія могуць больш адэкватна адлюстроўваць рэальную гетэрагеннасць палітычнага поля.

ПаказацьСхаваць каментары
Вам спадабаецца
Што зменіць дэкрэт аб ПВТ 2.0 і хто галоўны беларускі IT-прадпрымальнік
Што зменіць дэкрэт аб ПВТ 2.0 і хто галоўны беларускі IT-прадпрымальнік
Пакуль гэта не Антон Марчанка, наш госць, з якім мы абмяркоўваем дэкрэт аб лічбавай эканоміцы, бязвізавы рэжым і тое, як мясніку ці лыжнаму інструктару стаць цім-лідам у IT.
Рыгор Астапеня· 1 Снежня
Інфаграфіка пра выжыванне мовы падчас “мяккай беларусізацыі”
Інфаграфіка пра выжыванне мовы падчас “мяккай беларусізацыі”
Улады змянілі сваё стаўленне да беларускай ідэнтычнасці, але ці стала мове ад гэтага лепш?
Вадзім Мажэйка· 15 Лістапада
На волю – з чыстай залікоўкай. Як атрымаць адукацыю за кратамі?
На волю – з чыстай залікоўкай. Як атрымаць адукацыю за кратамі?
Адукацыя зняволеных можа дапамагчы сацыялізацыі і зменшыць рэцыдывы, аднак беларускім вязням пакуль не пашэнціла.