Чаму беларускія эканамічныя прагнозы ніколі не спраўджваюцца?

У беларускай эканоміцы палітычныя жаданні ўладаў маюць важнейшае значэнне, чымся гаспадарчая рацыянальнасць. Гэта галоўная, хоць і не адзіная, перашкода для эканамічнага прагназавання.
Алесь Аляхновіч· 31 Жніўня 2015
Чаму беларускія эканамічныя прагнозы ніколі не спраўджваюцца?

Паводле Праграмы сацыяльна-эканамічнага развіцця на 2011-2015 гады, выпрацаванай урадам і зацверджанай кіраўніком краіны, эканоміка Беларусі павінна вырасці на 62-68 % за гэтае пяцігоддзе. Насамрэч, рост складзе каля 6 %. Як беларускія ўлады здолелі так значна памыліцца?

Пасля 25 гадоў трансфармацыі эканомікі беларускія дзяржаўныя прагнозы застаюцца ненадзейнымі. Але беларускія незалежныя аналітычныя цэнтры, камерцыйныя банкі і міжнародныя арганізацыі таксама часта могуць не прадбачыць рэальныя эканамічныя тэндэнцыі. Потым нярэдка яны мусяць пераглядаць свае прагнозы па некалькі разоў цягам года.

Беларуская квазі-сацыялістычная эканоміка наўрад ці надаецца для дакладнага прагназавання. Нерацыянальнае прыняцце рашэнняў уладамі і стымулы для службоўцаў да штучнага паляпшэння дадзеных перашкаджаюць якаснаму прагназаванню. Акрамя таго, афіцыйная статыстыка ўсё яшчэ знаходзіцца ў зачаткавым стане, а канкурэнцыя паміж тымі, хто выпрацоўвае прагнозы, недастатковая.

Сістэматычныя хібы ў прагназаванні

Беларускія дзяржаўныя эканамісты рэгулярна памыляюцца са сваімі прагнозамі для эканомікі. Яны часта няздольныя правільна прадбачыць нават дынаміку эканамічнага росту – найважнейшага паказніка для любой эканомікі. Штогадовыя прагнозы ўрада недаацэньвалі рост ВУП амаль на чвэрць у 2000-2006-ым, у той час калі ў 2009-2015-ым прагназаваныя лічбы перавышалі фактычны рост эканомікі амаль на тры чвэрці (альбо на 5,1 працэнтных пунктаў).

Іншымі словамі, у 2009-2015 гадах улады маглі прагназаваць, што ў наступным годзе эканоміка вырасце на 10 %, тады як у рэчаіснасці яна прырастала на 2,5 %. Такім чынам, прагнозы нават на адзін год наперад былі вельмі недакладнымі.

23

Прагнастычныя памылкі ў Беларусі становяцца яшчэ больш відавочнымі пасля параўнання з эфектыўнасцю прагназавання ў больш развітых краінах былога сацлагера. Напрыклад, гадавыя прагнозы ВУП, закладзеныя ў праект бюджэту Польшчы, таксама разыходзіліся з фактычным эканамічным ростам у 2000-2015-ым.

Тым не менш, у адрозненне ад Беларусі хібы былі меншыя і яны кампенсаваліся ў наступныя гады. У прыватнасці, у 2009-2015-ыя гады памылкі заставаліся ў дыяпазоне ад -2,5 да +2,4 працэнтных пунктаў, але іх сума за ўвесь перыяд склала толькі 0,8 % ВУП (а не 35,6 %, як гэта было ў выпадку Беларусі). Ні сусветны фінансавы крызіс, ні іншыя знешнія фактары не сапсавалі ўрадавых прагнозаў Польшчы.

24

Шчыра кажучы, дрэнныя вынікі эканамічнага прагназавання ў Беларусі таксама датычаць беларускіх няўрадавых эканамістаў, аналітычных цэнтраў, камерцыйных банкаў і міжнародных арганізацый (такіх як МВФ ці Сусветны банк). Напрыклад, некалькі тыдняў таму “Прыёрбанк”, шосты найбуйнейшы банк у Беларусі, скараціў прагноз росту ВУП на 2015-ы да -3,5%. Аднак на пачатку года ў сваім першым штотыднёвым эканамічным аглядзе банк прагназаваў рост на ўзроўні 0,5 %. Гэта значыць без вайны альбо стыхійнага бедства 4 % ВУП “зніклі” за менш, чым сем месяцаў.

Непрадказальныя рашэнні беларускіх уладаў

Палітычныя інтарэсы пераважаюць над эканамічным сэнсам у Беларусі, дзе дзяржпрадпрыемствы ствараюць 70 % усёй эканомікі (паводле дадзеных Еўрапейскага банка рэканструкцыі і развіцця). Напрыклад, ва ўмовах рынкавай эканомікі сістэматычна стратныя прадпрыемствы павінны збанкрутаваць, а ў Беларусі ўлады ратуюць дзяржаўныя фірмы, нягледзячы ні на што. Нядаўна Лукашэнка даручыў выдаткаваць амаль $ 600 млн у якасці фінансавай дапамогі для некалькіх аўтамабільных заводаў, каб стабілізаваць іх фінансавае становішча. Ігнаруючы асноўныя законы рынкавай эканомікі, улады парушаюць базавыя прынцыпы эканамічнай прадказальнасці.

Адміністрацыйныя рашэнні адыгрываюць большую ролю ў Беларусі, чымся ў краіне са звычайнай рынкавай эканомікай. Часам вельмі цяжка прадказаць эканамічна ірацыянальны выбар беларускіх уладаў як, да прыкладу, павелічэнне намінальнага сярэдняга заробку на 46 % цягам 12 месяцаў перад прэзідэнцкімі выбарамі ў снежні 2010-га. Урэшце сталае ўмяшанне чыноўнікаў у эканоміку прыводзіць да макраэканамічнай нестабільнасці.

Дадаткова, у сувязі з тым, што сам Лукашэнка зацвярджае афіцыйныя макраэканамічныя прагнозы, гэта заахвочвае чыноўнікаў прыхарошваць свае дадзеныя ці прагнозы. Напрыклад, восенню 2011-га ўрад прадставіў кіраўніку Беларусі праект прагнозу, які прадказваў 1,5 % росту ВУП у паслякрызісны 2012-ты. Але суровая крытыка Лукашэнкі прымусіла чыноўнікаў аператыўна перагледзець свой прагноз росту да 5,5 %. Вось толькі эканоміка не захацела падпарадкавацца загадам кіраўніка краіны і вырасла на 1,5 %, як і прадказвалі спачатку.

Тэхнічныя перашкоды для прагназістаў

З тэхнічнага пункту гледжання беларуская статыстыка ўтрымлівае адносна невялікую колькасць дадзеных, што перашкаджае рабіць дакладныя прагнозы. Для большасці пераменных магчымыя да выкарыстання звесткі даступныя ў найлепшым выпадку з 1995-га, то бок яны ахопліваюць менш за 20 гадоў. За гэты кароткі перыяд часу Беларусь прайшла ўсяго толькі тры бізнес-цыклы. Падчас кожнага з іх эканоміка перажывала прынамсі некалькі надзвычайных і непаўторных падзей, у тым ліку згортванне рынкавых рэформ у сярэдзіне 1990-ых, перыяд шчодрых энергетычных субсідыяў з Расеі ў нулявых, сусветны фінансавы крызіс 2008-2009-га, а потым два ўнутрыбеларускія валютныя крызісы. Для дакладнага ж прагназавання пажаданыя стабільныя і паўтаральныя трэнды.

Акрамя таго, дзяржаўны статыстычны камітэт карыстаецца нізкім даверам як сярод беларускіх, гэтак і міжнародных экспертаў. Асабліва гэта тычыцца 1990-ых і пачатка 2000-ых – перыяду гіперінфляцыі. Пры адносна высокім узроўні інфляцыі нават нязначныя памылкі ў разліку ВУП могуць прывесці да сур’ёзнага скажэння дадзеных эканамічнага росту, які стаў вынікам змены коштаў, а не ўзроўню вытворчасці. У краінавым дакладзе з 2004-га МВФ адзначыў, што разлікі Белстата за папярэднія гады завышалі рэальны рост эканомікі прыкладна на 1-2 % штогод.

Адсутнасць канкурэнцыі сярод прагназістаў

Беларускія эканамісты неахвотна распрацоўваць перадавыя макраэканамічныя мадэлі для прагназавання ў сувязі з нізкім узроўнем канкурэнцыі сярод эканамістаў-прагназістаў. На жаль, нешматлікія каманды сістэматычна распрацоўваюць эканамічныя прагнозы ў Беларусі (перадусім Нацбанк, Міністэрства эканомікі, Міністэрства фінансаў, Даследчы цэнтр ІПМ і некаторыя камерцыйныя банкі), але яшчэ менш з іх публікуюць свае вынікі.

Пры адсутнасці попыту на грунтоўныя прагнозы ды іх ацэнкі незалежным органам эканамісты будуць працягваць штампаваць няякасныя прагнозы. Нацбанк сумесна са сродкамі масавай інфармацыі мог бы стварыць і цыклічна праводзіць рэйтынг найлепшых макраэканамічных прагназістаў. Прыцягваючы ўвагу патэнцыйных працадаўцаў – дзяржаўных міністэрстваў, прадпрыемстваў ці даследчых цэнтраў – такі рэйтынг стварыў бы стымулы для ўдзелу больш шырокага кола эканамістаў у распрацоўцы прагнозаў і паляпшэнні іх навыкаў прагназавання.

Першая версія гэтага артыкула была апублікаваная на Belarus Digest.

ПаказацьСхаваць каментары
Вам спадабаецца
Зміцер Лысюк· 20 Верасня
Электронны ўрад у Беларусі як неад’емная частка будучыні
Электронны ўрад у Беларусі як неад’емная частка будучыні
Як дзяржаўныя паслугі ў анлайне спросцяць жыццё беларусам у афлайне.
Рыгор Астапеня· 16 Жніўня
Прыгожы ролік пра страшнае беларускае кіно
Прыгожы ролік пра страшнае беларускае кіно
Усё што вы хацелі даведацца пра дзяржаўнае кіно, але пра яго наагул сорамна размаўляць.
Зміцер Лысюк· 7 Жніўня
Не ІТ адзіным. Куды інвеставаць у Беларусі
Не ІТ адзіным. Куды інвеставаць у Беларусі
Чатыры напрамкі, якія могуць быць цікавыя для замежнага капіталу.