Як нашым рэгіёнам перажыць крызіс

Гутарым з эканоміка-географам Наталляй Зубарэвіч пра лёс рэгіёнаў і ролю інстытутаў у развіцці краіны.
Антон Раднянкоў· 15 Чэрвеня 2015
Як нашым рэгіёнам перажыць крызіс

Сённяшні крызіс прынцыпова адрозніваецца ад усіх мінулых. Ён будзе цягнуцца доўга і марудна, таму айчыннай эканоміцы варта пачынаць адаптавацца да такога стану існавання. Калі ў 2008-2009 гадах эканамісты з дакладнасцю да квартала называлі дату сканчэння крызісу і вяртання да росту гаспадаркі, то зараз такіх высноваў ніхто не дае.

У нашай монацэнтрычнай мадэлі развіцця, дзе сталіца фармуе чвэрць усяго ВУП, устойлівае развіццё рэгіёнаў робіцца праблематычным. У апошнія гады вакол Мінска пачаў фармавацца ланцуг беднасці: у сталіцы прадукцыйнасць працы ў два разы вышэйшая за агламерацыю і ў тры разы вышэйшая за перыферыю.

У выніку сталіца і мінская агламерацыя перацягваюць да сябе людскі капітал і працоўныя рэсурсы. Сталічная доля ў ВУП толькі павялічваецца, а рэгіёны яшчэ больш адстаюць ад цэнтра і застаюцца са састарэлым і збяднелым насельніцтвам – фармуючы гэтак “ланцуг беднасці”.

Якім чынам спыніць гэтую небяспечную тэндэнцыю і за кошт чаго рэгіёны могуць вярнуцца да росту? Гэтыя пытанні мы абмеркавалі з эканоміка-географам Наталляй Зубарэвіч. Доктар геаграфічных навук спадарыня Наталля лічыцца адной з вядучых расійскіх экспертаў па палітычнай геаграфіі і развіцці рэгіёнаў.

Калі рэгіён не мае буйных запасаў карысных выкапняў, а ў крызіс фінансаванне з цэнтра скарачаецца, як яму пазбегнуць заняпаду?

Крызіс стварае рызыкі для ўсіх, у тым ліку і сталіцам, і сыравінным рэгіёнам, але звычайна буйнейшыя гарады праходзяць крызіс мякчэй, дзякуючы больш разнастайнай эканоміцы і рынку працы, больш высокаму людскому капіталу (адукаваныя лепш адаптуюцца ды ў іх ёсць рэсурсы). З інстытутамі ўсюды бяда на постсавецкай прасторы, і хутка яны не зменяцца.

Значыць, асноўнай стратэгіяй у гэты крызіс застанецца выжыванне ў горшых умовах, але раней ці пазней пачнецца трансфармацыя інстытутаў і структуры эканомікі. Рэфармаванне інстытутаў (правілаў гульні) важнейшае за буйныя інвестыцыйныя праекты. Так, у крызіс прыбыткі рэгіянальных бюджэтаў скарачаюцца, але давайце адрозніваць крызісы, якія аб’ектыўна ўласцівыя рынкавай эканоміцы, рэгулярныя і гуляюць ролю стымулятара абнаўленняў, і заняпад, што азначае дэградацыю.

Тыя эканамічныя цяжкасці, з якімі цяпер сутыкнуліся Беларусь і Расія – гэта што?

Для Расіі гэта крызіс, абумоўлены ўнутраным фактарам – дрэннымі інстытутамі (нормамі і правіламі). Стагнацыя эканомікі пачалася ў 2013 годзе, яшчэ да Крыма. Дзеянне вонкавых фактараў (цана на нафту і санкцыі) толькі дадалося, паскорыўшы падзенне. Трэба мяняць правілы гульні, без гэтага росту не будзе. Для Беларусі прычына тая ж.

Беларусь пакуль не вельмі паспяхова карыстаецца сваім удалым геаграфічным становішчам. У чым праблема і што рабіць, каб стаць канкурэнтаздольнымі?

Часткова выкарыстоўвае – транзіт даволі значны. Але праблем шмат. Перш за ўсё гэта дрэнныя інстытуты (правілы гульні), інвестыцыі без стымулявання – бясконцыя палітычныя разборкі, неабароненасць правоў уласнасці і інш. Уплывае і канкурэнцыя – у Польшчы вырабляць для Расіі выгадней. Увогуле, паглядзіце на Польшчу, гэта пазітыўны (у цэлым) вопыт трансфармацыі эканомікі. Але праблемы будуць у любым выпадку, трэба быць да гэтага падрыхтаванымі.

Ва ўмовах крызісу і эканамічнага спаду на каго варта рабіць стаўку, куды інвеставаць?

 У крызіс заўсёды трэба рабіць стаўку на больш канкурэнтаздольныя тэрыторыі або сферы эканомікі. Яны хутчэй з яго выходзяць і могуць цягнуць за сабой усю краіну.

Беларусь досыць невялікая краіна, дзе сталіца эканамічна і культурна дамінуе. Чым рэгіёны могуць утрымаць моладзь, пры распрацоўцы стратэгіі развіцця, на што ім варта рабіць акцэнт?

Ператок насельніцтва ў найбуйнейшыя гарады-цэнтры – агульная тэндэнцыя для ўсіх постсавецкіх краін. Менавіта ў сталіцах вышэйшыя заробкі і вялікая разнастайнасць працоўных месцаў. У Беларусі ўрбанізацыя пачалася пазней (пасля Другой сусветнай вайны) і яшчэ працягнецца. Рэгіянальныя цэнтры таксама маюць патэнцыял развіцця, але ў асноўным сцягваюць насельніцтва з вёскі і малых гарадоў свайго рэгіёна. І гэта таксама будзе працягвацца.

Стварэнне больш прывабных (высокааплатных і разнастайных) працоўных месцаў, асабліва ў сектары паслуг, і развітога гарадскога асяроддзя – агульны рэцэпт для развіцця ўсіх рэгіянальных цэнтраў.

Ужо цяпер у Еўропе станавіцца папулярным з’язджаць з буйных гарадоў у сельскую мясцовасць. Малыя гарады там становяцца ўсё больш прывабнымі для жыцця. Чаму ў нас няма такога эфекту?

Таму што гэта розныя стадыі ўрбанізацыі: у Заходняй Еўропе даўно ідзе субурбанізацыя – ператок гарадскога насельніцтва ў прыгарады, паступова ўсё больш далёкія і экалагічна прывабныя, дзякуючы росту даходаў, аўтамабілізацыі, развіццю транспартнай інфраструктуры, а затым у постіндустрыяльную эпоху – і развіццю дыстанцыйнай занятасці. У постсавецкіх краінах яшчэ не завяршыўся перыяд класічнай урбанізацыі – сцягвання насельніцтва ў гарады, асабліва буйныя. Субурбанізацыя ў нас пакуль яшчэ спецыфічная і сезонная – лецішчы.

Кажуць, будучыня за мегагарадамі. Ці поўнай урбанізацыі не пазбегнуць?

Урбанізацыя мае розныя стадыі. Найбуйнейшыя гарады развітых краін ужо перасталі расці па колькасці насельніцтва, але ідзе пашырэнне агламерацыйнай прасторы (у ЗША – гэта метрапалітэнскія арэалы, у Еўропе – шчыльна заселеныя і інфраструктурна звязаныя агламерацыі). Але вёска ёсць і застанецца, яна проста становіцца бліжэйшай да гарадоў па якасці жыцця і росту несельскагаспадарчай дзейнасці.

ПаказацьСхаваць каментары
Вам спадабаецца
Антон Раднянкоў· 25 Верасня
Чаму Павел Калаур найлепшы кіраўнік Нацыянальнага банка ever
Чаму Павел Калаур найлепшы кіраўнік Нацыянальнага банка ever
Беларускі чыноўнік, за якога нам не сорамна
Рэдакцыя Ідэі · 20 Верасня
Reshape 2017 – Framing the Future of Belarus
Reshape 2017 – Framing the Future of Belarus
Мы рыхтуем канферэнцыю, на якую вы дакладна павінны трапіць!
Рэформы, Украіна і ІТ: гутарым з кіраўніком Кіеўскай школы эканомікі
Рэформы, Украіна і ІТ: гутарым з кіраўніком Кіеўскай школы эканомікі
Цімафей Мілаванаў тлумачыць, што Украіне трэба рабіць з алігархамі, ІТ і палітычнай барацьбою.