Чаму шкодная настальгія па савецкай адукацыі

Расказваем, на чым заснаваная сённяшняя мадэль беларускай адукацыі.
Кацярына Маслакова · 7 Траўня
Чаму шкодная настальгія па савецкай адукацыі


Пра тое, якой была адукацыя ў СССР, што яна мае агульнага з сучаснай беларускай адукацыяй і што вызначае вектар яе развіцця, можна было даведацца на нашай панэльнай дыскусіі, якая адбылася 24 красавіка ў межах спецыяльнага праекта “Зомбі-ідэі”.

Развеяць гэтыя міфы спрабавалі Уладзімір Мацкевіч (метадолаг, адзін з заснавальнікаў Лятучага ўніверсітэта), Уладзімір Дунаеў (адзін з заснавальнікаў і першы прарэктар ЕГУ) і Таццяна Сініца (дацэнт кафедры псіхалогіі БДУ).

Міф № 1. У СССР склалася асобная сістэма адукацыі – “савецкая”

Кажучы сцісла, “савецкай адукацыі” як асобнага паняцця не існуе – гэта міф. Была адукацыя ў СССР, якую, дарэчы, спрабавалі рэфармаваць восем разоў, аднак ні разу не давялі справу да канца. Не існуе і ніводнай скразной тэмы, якая б характарызавала “савецкую адукацыю”. Напрыклад, такая рыса, як бясплатнасць адукацыі, не заўсёды была характэрная для СССР (хоць пра гэта і рэдка ўспамінаюць, але ў прамежку з 1940-га да 1956-га года навучанне было платным і ў старшай школе, і ў ВНУ).

Часам “савецкая адукацыя” асацыюецца з абмежаваннем універсітэцкай аўтаноміі і акадэмічнай свабоды. Але і гэта не зусім дакладна. Прыклад універсітэцкай аўтаноміі ў Савецкай Беларусі – выбары рэктараў універсітэтаў. Дарэчы, беларусы лёгка адмовіліся ад гэтага права крыху пазней пасля распаду СССР, у 1996 годзе. Калі ж знік сам артыкул “Акадэмічная свабода і ўніверсітэцкая аўтаномія” з Закона аб адукацыі ў 2009 годзе, гэтаму не надалі асаблівага значэння.

Міф № 2. Адукацыя ў СССР была добрая

Калі крытэрыем ацэнкі эфектыўнасці адукацыі ў СССР разглядаць поспех краіны, то ўсё выглядае не так адназначна.

У 1920-ыя гады была створаная ўнікальная сістэма адукацыі, якая мела вырашыць праблемы індустрыялізацыі і мусіла вывесці краіну на ўзровень індустрыяльна развітых краін. Гэта дасягалася за кошт высокай стандартызацыі адукацыі, калі чалавек, які пачаў адукацыю на Далёкім Усходзе, мог працягнуць яе ў Маскве. Такім чынам, універсальнасць адукацыі ў СССР адпавядала патрэбам індустрыяльнага грамадства.

У 1950-я гады на Захадзе загаварылі пра тое, што грамадства змяняецца, і ў хуткім часе там адбылося рэфармаванне сістэмы адукацыі, а ў СССР адукацыя заставалася на ўзроўні індустрыяльнага грамадства, без намёку на яго дыверсіфікацыю. Менавіта з пачатку 1960-х гадоў мінулага стагоддзя адукацыя ў СССР пачала адставаць ад сусветных патрабаванняў, а разам з ёю ў тыле аказалася і сама краіна.

У 1980-х гадах, калі загаварылі пра маштабнае рэфармаванне адукацыі ў СССР, стала відавочна, што ўсе перавагі “савецкай” адукацыі засталіся ў мінулым, а само ўяўленне, што “савецкая адукацыя найлепшая ў свеце” засталося выключна ідэалагічным штампам і элементам прапаганды.

Міф № 3. Толькі пры савецкай сістэме адукацыі маглі з’явіцца “зоркі” савецкай навукі

Пра “зорнасць” адукацыі ў СССР найлепш кажа статыстыка: ад перыяду царскай Расіі да постсавецкіх часоў краіна дала свету 25 лаўрэатаў Нобелеўскай прэміі, у той час як ЗША – 314 (пры гэтым каля 80 % з іх нарадзіліся менавіта ў Амерыцы, а не імігравалі).

Палова ўсіх Нобелеўскіх лаўрэатаў у свеце – выпускнікі 14 ВНУ.

Да таго ж нельга забываць, што многія савецкія дасягненні 1950-х і 1960-х гадоў сталі вынікам адукацыі дасавецкіх часоў, ды і ў рамках адукацыі ў СССР існавала элітная адукацыя, не характэрная для СССР у цэлым.

Міф № 4. У СССР добра фінансавалася сістэма адукацыі

Адукацыйную палітыку можна разглядаць як баланс трох зменных: даступнасці, якасці і яе цаны (бюджэтных выдаткаў на яе). Унікальнасць беларускай адукацыі заключаецца ў міфалагізацыі савецкай спадчыны. Беларусь пазіцыянуе сябе спадкаемніцай “савецкай адукацыі”, пры тым, што гэта спадчына не мае ніякага дачынення да зместу савецкай адукацыі, хіба што да эканамічнай палітыкі ў галіне адукацыі.

У СССР выдаткі на адукацыю з 1950-х гадоў і да 1981 года скараціліся ў два разы адносна ВУП, а ў разліку на аднаго студэнта – у шэсць разоў.

Эканомія на адукацыі – палітыка СССР, якая засталася і ў Беларусі, але прымае зараз іншыя формы. Калі ў савецкіх ВНУ вучылася не больш за 15 % выпускнікоў школ, сёння ў Беларусі гэтая лічба дасягае амаль 90 %.

Каб захаваць якасць адукацыі, неабходна ўкладваць грашовыя рэсурсы. У Беларусі гэта пытанне вырашаюць за кошт павелічэння колькасці “платнікаў” сярод навучэнцаў ВНУ. У краіне месцаў у ВНУ больш, чым выпускнікоў школ: у 2010 годзе на 30 %, цяпер крыху менш.

Запыт на масавую адукацыю – гэта, канешне, запыт на сацыяльную роўнасць і пэўны ўзровень адукацыі з боку эканомікі, які нельга атрымаць па-за вышэйшай адукацыі. Аднак у Беларусі вышэйшая адукацыя стала таксама і спосабам прыцягнення грошай у казну.

У выніку студэнтаў становіцца больш, але якасць адукацыі пагаршаецца.

Міф № 5. Далучэнне да Балонскага працэсу палепшыць адукацыйную палітыку ў Беларусі

Беларусь – выключны выпадак. Краіну прынялі ў Еўрапейскую прастору вышэйшай адукацыі “пад сумленнае слова”, чакаючы, што яна выканае ўмовы Дарожнай карты.

На дадзены момант Дарожная карта не імплементаваная нават на чвэрць.

Нельга сказаць, што ў краіне зусім не рабіліся спробы паўплываць на сітуацыю, аднак яны мелі сумныя наступствы для ініцыятараў. Па меркаванні Уладзіміра Дунаева, тры міністры адукацыі Беларусі – Маскевіч, Жураўкоў і Тозік – паплаціліся кар’ерай у выніку свайго жадання правесці рэформы. На больш нізкім узроўні аматары рэформаў таксама мелі шмат клопатаў: у 2017 годзе Рэспубліканскі савет рэктараў ВНУ выступіў з крытыкай Міністэрства адукацыі, аднак акрамя звальнення сямі рэктараў, іншых змен не адбылося.

І ўсё ж хай і не так, як чакалася, але далучэнне Беларусі да Балонскага працэсу прынясе свае змены, але не так хутка. Балонскі працэс мае на мэце гуманітарна-тэхналагічнымі сродкамі сфармаваць еўрапейскую ідэнтычнасць. Праз механізм стандартызацыі адукацыі і мабільнасць студэнтаў у межах Еўропы ствараецца новая гістарычная супольнасць людзей – еўрапейцы.

ПаказацьСхаваць каментары
Вам спадабаецца
Алёна Мельчанка , Вольга Паддубная , Таццяна Кавалёнак · 14 Кастрычніка
Препарируем беларусское образование – пилотный выпуск нового подкаста
Препарируем беларусское образование – пилотный выпуск нового подкаста
Обсуждаем, о чем будем говорить и о чем – ни в коем случае, где позитив в беларусском образовании, зачем IT гуманитарные знания, почему Оля не любит тему талантов и при чем тут образование, когда ты стоишь на пешеходном переходе.
Вадзім Мажэйка· 28 Верасня
Пяць фактаў пра адукацыйную прастору Саюзнай дзяржавы
Пяць фактаў пра адукацыйную прастору Саюзнай дзяржавы
Саюзная дзяржава, ці ты жывая? Правяраем на сферы вышэйшай адукацыі.
Рэдакцыя Ідэі · 27 Жніўня
Адукацыя мары: як не трапіць у пасткі і выправіць хібы беларускіх універсітэтаў
Адукацыя мары: як не трапіць у пасткі і выправіць хібы беларускіх універсітэтаў
Дыскусія і лекцыя з практычнымі парадамі ў Салігорску.