Сем смяротных грахоў вышэйшай адукацыі Беларусі

Ад савецкай ганарыстасці да несексуальнай юрлівасці: за што варта пакаяцца беларускім універсітэтам.
Вадзім Мажэйка· 28 Снежня 2017
Сем смяротных грахоў вышэйшай адукацыі Беларусі

За абмеркаваннем такіх цікавінак, як стварэнне алюмні ці пераезд універсітэтаў у рэгіёны, не варта забывацца пра будзённыя, але фундаментальныя праблемы ВНУ Беларусі. Калі не разабрацца з гэтымі базавымі недахопамі, смяротнымі грахамі беларускай адукацыі, то райская будучыня нам не свеціць.

Ганарыстасць / Размеркаванне

Дзяржава ганарліва мяркуе, што лепей за рынак працы ведае, як трэба працаўладкаваць маладыя кадры. У выніку ў нас існуюць усе мінусы нягнуткай цэнтралізаванай савецкай сістэмы. Фактычна для ўніверсітэтаў цікавыя не аптымальныя лёсы маладых спецыялістаў, а колькасныя паказнікі – высокі адсотак размеркаваных выпускнікоў.

Сёння ўлады разглядаюць размеркаванне як інструмент барацьбы з сацыяльна небяспечным беспрацоў’ем ды як крыніцу для запаўнення непрывабных вакансій у рэгіёнах.

Аднак размеркаванне не выконвае ніводнае з гэтых заданняў.

Праца па размеркаванні часцей за ўсё нізкааплатная, з жыллём у рэгіёнах могуць і не дапамагчы, у выніку моладзь на два гады трапляе наўпрост у галечу. Сацыяльную напружанасць гэта толькі падымае, што добра было заўважна падчас “дармаедскіх пратэстаў” – найбольш актыўных, дарэчы, акурат у рэгіёнах.

Запоўніць пустыя вакансіі размеркаванне таксама не дапамагае. Адмыслоўцы прыводзяць прыклад медыкаў: умовы размеркавання самыя жорсткія, выпуск лекараў-спецыялістаў за 10 год падвоіўся, а тысяч медсясцёр ды дактароў усё роўна хранічна бракуе.

Зайздрасць / Акадэмічная свабода і культура

Выкладчыкі беларускіх універсітэтаў фармальна не з’яўляюцца дзяржаўнымі службоўцамі, аднак адміністрацыя і Мінадукацыі часцяком успрымаюць іх менавіта як жаўнераў на службе дзяржаўных інтарэсаў. Чыноўнікі зайздросцяць вольнаму крытычнаму мысленню, якое заўсёды было ўласціва прафесарам ды даследчыкам. Таму чынавенства і абмяжоўвае з усіх сілаў вольнасці акадэмічных працаўнікоў.

Прыклад звольненых гарадзенскіх гісторыкаў, бадай, самы вядомы, аднак далёка не адзінкавы.

За крытыку дзяржаўнага ладу выкладчыкаў выклікаюць “на дыван”, чытаюць натацыі, а то і наўпрост пагражаюць непрыемнасцямі. Ва ўмовах скарачэння нагрузкі страціць працу лёгка, але і без гэтага ў адміністрацыі хапае інструментаў пакараць непажаданага супрацоўніка. Яго могуць, напрыклад, накіраваць выкладаць цяжкія і непрэстыжныя курсы, а лёгкую праверку курсавых даручыць ідэалагічна свядомым.

У такіх умовах акадэмічная культура існуе ў знявечаным выглядзе. Знікае павага як да прафесара, гэтак і да ведаў агулам. Плагіят у студэнцкіх працах (а часам і ў акадэмічных) ператвараецца ў норму, якасць кваліфікацыі выпускнікоў выклікае абгрунтаваныя сумневы.

Гнеў / Рэпрэсіі

Кіраўніцтва сістэмы адукацыі Беларусі хуткае на гнеў, калі нехта яго раздражняе. Пра звольненых выкладчыкаў ужо ўзгадвалі, аднак яшчэ часцей пад махавік рэпрэсій трапляюць бунтаўнікі-студэнты. “Мы мусім быць больш агрэсіўнымі”, – рэагуе міністр адукацыі на пратэсты моладзі БДУ.

Найбольш актыўна студэнтаў выганялі пасля “Плошчы-2006”, у выніку чаго ўзнікла цэлая Стыпендыяльная праграма імя Каліноўскага для рэпрэсаваных. З тых часоў выключаюць не так шмат, але і такіх выпадкаў хапае: Глеб Вайкуль удзельнічаў у “Маршы студэнтаў”, Марат Абрамоўскі балатаваўся ў дэпутаты, паэт Сямён Ісаеў чытаў на дзяржаўным іспыце палымяную прамову з крытыкай беларускай сістэмы адукацыі.

Бясспрэчных выпадкаў няма – амаль у кожнага з выключаных студэнтаў хапае прагулаў, ды і старанная вучоба рэдка сумяшчаецца з грамадска-палітычнай актыўнасцю. Аднак рэпрэсіі падазрона абмінаюць тых жа замежных студэнтаў, у якіх з наведваннем і ведамі ўсё звычайна кепска, і трапна б’юць у нязручных актывістаў.

Маркота / Кансерватызм

Хіба толькі лянівы не крытыкаваў беларускія ВНУ за адарванасць ад рынку працы ды замшэлых выкладчыкаў, якія па 20 год не выходзяць з-за кафедры ў рэальны свет і чытаюць лекцыі з пажоўклых канспектаў, надрукаваных яшчэ на пішучай машынцы.

Універсітэтам на атэстацыях патрэбныя кадры з навуковымі ступенямі, а моладзь прывабіць у навуку складана. З гэтай прычыны сівым прафесарам часам прабачаюць і неактуальнасць ведаў, і нават склероз. Аднак і моладзь – не панацэя. Учорашні выпускнік, які плануе замацавацца на кафедры, хутка прымае правілы гульні. Калі ж ісці супраць плыні і, напрыклад, змагацца з плагіятам, то часцяком можна дамагчыся, бадай, толькі галаўнога болю.

Спробы БНТУ навучаць крыптавалютам выглядаюць смешна, пакуль іншыя студэнты на інфарматыцы засвойваюць Microsoft Access.

Срэбралюбства / Замежныя студэнты

Прага валюты ад замежных студэнтаў – біч беларускай адукацыі. У пагоні за хуткімі грашыма ўніверсітэты забываюць і пра акадэмічную этыку, і пра рэпутацыю беларускіх дыпломаў. Студэнт з Туркменістана ці Кітая можа не ведаць ні прадмета, ні мовы навучання –  яго і так хутчэй за ўсё не выключаць. Выкладчык цудоўна разумее, што адміністрацыя будзе цягнуць замежніка да апошняга, а за фіктыўную адзнаку ніхто і не падумае караць. Таму самы рацыянальны (хоць і далёка не самы этычны) падыход да іншаземнага невука: “На табе чацвёрку ў залікоўку і сыдзі з маіх вачэй”.

Цудоўна разумеюць гэты стан і самі замежныя студэнты. У выніку яны адчуваюць сваю недатыкальнасць і не надта напружваюцца ў навучанні, нахабна паводзячы сябе з выкладчыкамі.

Ад майго калегі кітайцы патрабавалі, каб ён пісаў на дошцы ўсё, што кажа, бо яны дрэнна ведаюць мову і не разумеюць яго.

Прэферэнцыі для замежных студэнтаў могуць быць і афіцыйнымі, напрыклад, прыярытэт пра засяленні ў інтэрнат. А хлопчык з умоўных Докшыцаў мусіць шукаць дарагую здымную кватэру.

Абжорства / Чалавечы капітал

Навучальны працэс у Беларусі – кансерватыўны, акадэмічнай этыкі – вобмаль. За непажаданую актыўнасць ды ініцыятыву рэпрэсуюць. Па размеркаванні самыя разумныя кадры (то бок тыя, хто ў свой час змог паступіць на бюджэт) едуць у мядзведжыя куты на непрывабную для іншых працу.

З Беларусі і так уцякаюць мазгі, а сістэма адукацыі жарэ тыя, што застаюцца.

Не дзіва, што ў такіх умовах Беларусь мае сур’ёзныя праблемы з якасцю, развіццём і выкарыстаннем чалавечага капіталу. Як адзначаюць адмыслоўцы, цяперашнія інвестыцыі ў яго неэфектыўныя; патрабуюцца значныя рэформы, у тым ліку непасрэдна ў сістэме адукацыі.

Юрлівасць / Акадэмія як частка вертыкалі

Беларуская адукацыя спрабуе не толькі надаць моладзі кваліфікацыю, але і выхаваць яе ў афіцыйным палітычным рэчышчы. Абавязковыя курсы па ідэалогіі беларускай дзяржавы, пагроза рэпрэсій пры канфлікце з адміністрацыяй, кансерватызм ды абмежаванне вольнасцяў – усё гэта можна назваць трэніроўкай да дарослага жыцця ў беларускай рэчаіснасці.

Універсітэты забываюцца пра сваю высокую гістарычную місію і замест таго, каб несці веды, часам толькі “аказваюць адукацыйныя паслугі”. Хто нязгодны з гэтым і актыўна дэманструе сваю пазіцыю – кандыдат для нагляднай праверкі сілы, якой валодае сістэма, і прыклад для застрашвання іншых.

У выніку ў Беларусі мы маем зусім несексуальную юрлівасць вышэйшай адукацыі: разбэшчванне сэрца, якое цягне да зла і граху.

ПаказацьСхаваць каментары
Вам спадабаецца
Стас Гарэлік· 4 Ліпеня
Як Беларусі патрапіць на наступны чэмпіянат свету
Як Беларусі патрапіць на наступны чэмпіянат свету
Трэба развіваць крэатыўны дзіцячы футбол і прыцягваць легіянераў, але нават тут без палітычных і эканамічных рэформаў не абысціся.
Тарас Тарналіцкі · 31 Траўня
Сем рэформаў, якія могуць адрадзіць айчыннае кіно
Сем рэформаў, якія могуць адрадзіць айчыннае кіно
Стварэнне прыстойнай кінаіндустрыі насамрэч куды прасцейшае, чым можа здавацца.
Вадзім Мажэйка· 22 Траўня
Тры прычыны, чаму беларуская навука жудасна старэе
Тры прычыны, чаму беларуская навука жудасна старэе
Асаблівасці айчыннай статыстыкі, жабрацкія заробкі і цяжкая савецкая спадчына.